Aldarrikapen herrikoien ahotsa da. Hala izan da azken lau hamarkada luzeetan. Frankismoak eraildako errepublikarrak, Iruñeko sanferminetan zendutako German Rodriguez LKIko gaztea, Nafarroako Erresumaren konkista... Kantautoreen urrezko aroa bizi izan zuen, baita diktaduraren atzaparrak sentitu ere. Orain, protesta kantua ahaztua dagoela dirudien honetan, bere arteari eusten dio, «gauzak argi eta garbi esatea garrantzitsua delako». Orain arte, ez du diskorik argitaratu. Ez du behar. Bere hitzek jendartearen bihotzean topatzen dute oihartzunik onena.

1960ko hamarkadan hasi zinen musikaren munduan. Gogoan al dituzu urte horiek?

Bai, noski. Frankismo garaian geunden bete-betean, eta kontzertu klandestinoak ziren gehientsuenak. Apaiz «jatorrek», ezkerrarekin konprometituak zirenek, sakristia edota elizetan jotzen uzten ziguten. Horrelakoak ziren noizbehinka egin genitzakeen musika jaialdi bakarrak.

Eta horiek ere kostata antolatzen zenituzten, ezta?

Bai, bai. Zentsura ere pairatzen genuen. Aldez aurretik joko genituen kantu guztien letrak idatziz aurkeztu behar genizkion Informazio eta Turismo Ministerioari, eta niri hainbat isun jarri zizkidaten. Letrak bidaltzen nituen aldiro, atzera botatzen zizkidaten, eta zuzenean jotzeko baimena ukatu. Susmo txarra hartu nion horri guztiari, eta, behin, esperimentu txiki bat egitea bururatu zitzaidan. Tafallako Orden del Cuto Divino delakoaren ereserkiaren letra igorri nuen. Honela dio: «En la ilustre ciudad de Tafalla/ rifaron un cuto p’al santo hospital/ se sacaron cuarenta mil reales/ y el cuto divino cayó al hospital». Argi dago abestiak ez duela inolako kutsu politikorik edo errebindikatiborik, baina, hala ere, baimena ukatu egin zidaten. Horrela, frogatu ahal izan nuen baimen-ematea aldez aurretik erabakita zegoela. Nire izena irakurri orduko, baimen oro ukatu egiten zidaten automatikoki.

Eta autozentsurarik praktikatzen al zenuten, Informazio eta Turismo Ministerioari iskin egiteko?

Ez. Nik, behintzat, ez. Tira, ergelak ere ez gara, eta esan genezakeen guztia ez genuen abestietan islatzen. Euskal folkloreak eskarmentu handia du horretan, eta horregatik, bertso herrikoiak txoriz eta loretxoz beterik daude, beste zenbait kontzeptu ordezkatzeko. Gerora, Benito Lertxundi eta bere belaunaldiko abeslariek ere behin baino gehiagotan erabili zuten baliabide poetiko hori.

Azken urteetako zentsura kasuak ikusita, horretara itzuli behar al dute hainbat euskal musikarik?

Bada, bai. Egoera berera itzultzen ari gara pixkanaka. Euskal artista izateagatik soilik, espainiar hedabideen eta politikarien jomugan zaude.

Eta zentsura auziak albo batera utzita, ezberdintasun handirik sumatzen al duzu garai hartako eszenaren eta gaur egungoaren artean?

Bai. Alde handia dago. Zenbait gauzetan, hobera egin dugu; eta beste batzuetan, okerrera. Egungo musikarien maila, adibidez, izugarria da: taldeak, abeslariak, bakarlariak... proposamen ugari daude, eta kalitate handikoak, bai doinuei, bai letrei, baita moldaketei edo instrumentazioari dagokionez ere. Diskogintzan, ekoizpen landuak eta dotoreak ikus ditzakegu. Horrek guztiak, alta, ez du islarik alor ekonomikoan. Musikari profesional izan nahi duenarentzat aukerak murrizten ari dira etengabe. Ez dago dirurik, eta erakunde publikoek kulturaren alorrean egiten dituzte murrizketa gehienak. Liburuen zein diskoen industriak behea jo du. Alde horretatik, duela 30 urte baino askoz okerrago gaude gaur egun.

Tokirik al dago oraindik zureak bezalako protesta abesti errebindikatiboentzako?

Beti izan da horretarako abagune bat. Nirea, hala ere, oso kasu atipikoa da, ez naizelako musikari profesionala eta abestea ez delako inoiz nire lanbidea izan. Ez ditut musika ikasketak egin, eta horrexegatik, akaso, une bakoitzean izan ditudan bihozkadek edo esperientziek gidatuta ondu ditut nire kantu guztiak.

Orokorrean, ordea, badirudi, duela zenbait urte kantautoreek orain baino arrakasta handiagoa zutela...

Aspaldi, jendarteak begi onez ikusten zituen protesta abeslariak. Musika jaialdi handiak antolatzen ziren, eta bakoitzak bere pankarta, ikurrina edo kartel errebindikatiboa eramaten zuen bertara. Urteek aurrera egin ahala, alta, aldarrikapen horiek indarra galdu zuten, batez ere espainiar monarkia ezarri zutenetik. Kantautore profesionalek aurrera egin zuten, baina abestiak erabat aldatu ziren. Mezu artistikoagoa bilatzen zen, letra zaindu eta poetikoak, baina aldarrikapen gordina lausotu egin zen. Horrek ez du esan nahi erabat desagertu zenik, ezta hurrik eman ere. Ordutik ere, protesta eta aldarrikapena oinarri izan duten hamaika talde bikain izan ditugu Euskal Herrian, baina kantautoreen eszena erabat aldatu zen. Gaur egun, badira aldarrikapenak plazaratzeko modu gehiago, eta horregatik, gizarte arazoen errebindikazioek ez dute horrenbesteko tokirik musikan. Jendeak harriduraz so egiten dio protesta kantuak egiten dituenari.

Harriduraz?

Bai, baina ez zentzu negatiboan. Egungo eszenan, ezohikoagoa da protesta kantuak egiten dituen kantautore bat topatzea, baina, hala ere, jendeak gustuko du halako mezuak entzutea. Gazteek, batez ere, oso harrera ona egiten diete protesta kantuei. Nik neuk hamaika gaztetxetan jo izan dut, eta jendearen erantzuna izugarri ona izan da orain arte. Gazteen inplikazioa ikustea gozamen hutsa da. Eta gazte horiek guztiak ez dira Fermin Balentzia ikustera etortzen. Kantuak entzutera hurbiltzen dira. Kantatzeko modu zehatz batekin bat egiten dute, mezu batekin. Finean, ez diogu beldurrik izan behar gauzak argi eta garbi esateari. Formatua edozein izan liteke: margolan bat, liburu bat, abesti bat...

Euskal Herria bera ere asko aldatu da azken hamarkadetan...

Egoera politikoari dagokionez, badirudi Euskal Herria burua altxatzen ari dela azkenik. Zulotik ateratzen ari gara apika-apika. Ni oso baikorra naiz, batez ere ezker independentistaren ibilbidea ikusita. Oso bestelakoa da, alta, egoera sozioekonomikoa. Hondamendira eraman gaituzte, eta orain arte langileriak borrokan lortutako guztia birrindu egin dute kolpe bakar batez. Eta okerrena zera da: ez da erantzun bateratu eta indartsu bat eman oldarraldi basati horren aurrean. Langileen arteko elkartasuna desagertua da gaur egun. Kimera bat da. Eta hala eta guztiz ere, gure herri txiki honek badu berezitasunik. Estatu espainolean antzeman ezin den grina berezi bat ikus daiteke hemen, kalean, protestaldietan. Hori da gure herriaren funtsa, gure esentzia. Eta horregatik, horrenbeste jipoien ostean, hementxe gara, zutik. Bizirik.

Horren adibiderik garbiena zu zeu zaitugu. Urtero-urtero sanferminetan jotzen duzu, German Rodriguezen omenaldian.

Ez dut hutsik egiten, ez. German ni baino gazteagoa zen, baina hainbat lagun genituen komunean. Ikastaro batean ezagutu genuen elkar, euskara ikasten hasi ginenean, eta horrez gain, LKIko militante ginen biak ala biak. Erail zuten egunean, barraka politikoan [hala esaten zitzaien Iruñean txosnei] nengoen ni. Barra egiteko txanda nuen, eta zezen-plazan zerbait gertatu zelako zurrumurrua iritsi zen. Polizia tiroka ari zela esan ziguten, hildako bat zegoela. Gerora, zurrumurrua konfirmatu egin zen. Hildakoa German zen. Ez dut sekula ahaztuko.

Historian atzera eginez, beste hilketa bati buruz ere abesten duzu maiz. «Maravillas» kantuak 36ko Gerrako pasarte bat du hizpide.

Txalaparta argitaletxeak “Navarra 1936, de la esperanza al terror” liburua kaleratu zuenean bururatu zitzaidan kantu hori idaztea. Beste hainbat testigantzaren artean, Maravillas Lamberto larragatarraren historia kontatzen zen bertan [guardia zibilek, behin eta berriz bortxatu ostean, 14 urteko gaztea fusilatu egin zuten, Vicente Lamberto aitarekin batera], eta biziki hunkitu ninduen pasarte horrek. Neskatoak abesti bat merezi zuela pentsatu nuen, baina ez nuen ganorazko ezer konposatzerik lortu. Handik zenbait urtera, kitarra zarrastatzen ari nintzela, «Maravillas, Maravillas, florecica de Larraga» bertsoa bururatu zitzaidan, eta arian-arian, hortik atera zen abesti osoa.

Abesti horrek memoria historikoaren bidea urratzen lagundu du Nafarroan. Harro zaude?

Bai, jakina. Gainera, kantuari esker, Josefina Lamberto, Maravillasen ahizpa, ezagutu ahal izan nuen, eta hori ere aipatzeko moduko istorioa da. Moja sartu zen komentuan, baina, aldi berean, Nafarroako Fusilatuen Senitartekoen Elkarteko kidea ere bazen. Behin, Maravillasen eta haren aita Vicenteren gorpuak bilatzeko ateraldi bat antolatu zuen elkarte horrek, eta Josefinak komentura geroxeago iristeko baimena eskatu zion Ama Nagusiari. «Ahizpa eta aita fusilatu zituzten, eta haien gorpuak aurkitu nahi ditut», esan zuen. Eta Ama Nagusiak zera erantzun zion: «Fusilatu bazituzten, zerbaitegatik izanen zen». Hori entzun eta gero, abituak utzi zituen betiko.

Memoria historikoa konstante bat da zure ibilbidean...

Eta horren adibiderik garbiena “El alto de Loiti” abestia da. Aitak kontatzen zigun istorioa zen hura, fusilatu baten inguruan, eta elementu horiekin, kantua egin nuen. Harrigarriena zera izan zen: abestian azaltzen diren datuei esker, pertsona baten gorpua aurkitu ahal izan zuten haren senideek.

Inoiz arazorik izan al duzu zure abestietan esaten duzunarengatik?

Bai, askotan. Batez ere, hastapenetan. Gaur egun, nire emanaldietara etortzen denak badaki zer joko dudan, eta kontratatzen nautenek ere aspalditik ezagutzen naute. Lehen, ez. Agertokitik bota ninduten behin. Tira, ni ez ninduten harrapatu; nire aldamenean zegoen musikaria bai, ordea. Nafarroa eta Arabaren arteko mugan dagoen herri txiki batean izan zen. Ez dut gogoan izena. Atoi baten gainean ari ginen jotzen, herriko festetan, eta bizilagun batzuk sumindu egin ziren, antza. Bestalde, Guardia Zibilarekin ere ika-mika ugari izan ditut. Nire atzetik ibili dira askotan, eta, behin, gitarra kendu nahi izan zidaten.

Kantari eta musikari ezaguna zara Nafarroan, baina ez duzu inoiz diskorik argitaratu. Zergatik?

Ez dakit. Akaso, disko bat grabatzen hasita, ongi egin nahi dudalako, eta orain arte, ez dudalako asmatu. Musikari egokiak bilatu nahi ditut, moldaketa sinple baina dotoreak ondu, kalitatezko ekoizpena egin... Ea orain, erretiratu berri naizela, horretarako betarik aurkitzen dudan. Dena den, baziren, aspaldi, pare bat kasete eta nik neuk etxean egindako CD bat. Horiek erabili izan ditut noizbait kontzertuetan saltzeko, baina ez ziren grabaketa profesionalak, inondik inora.

Industria diskografikoaren aurkako erabakia zela pentsatzen nuen...

Ez, ez, ezta pentsatu ere. Ez nago Euskal Herriko diskoetxeen aurka. Ene ustez, ongi egiten dute lan. Industria horretan gorroto dudan kolektibo bakarra SGAE da.

Ba al da bereziki estimatzen duzun emanaldirik?

Ez, zaila da kontzertu edo kantaldi bakar bat aukeratzea. Asko izan dira urte hauetan guztietan...

Eta alderantziz? Ahaztu nahiko zenukeen bat?

Badira horren atseginak ez diren emanaldiak. Adibidez, afari baten ostean, jendeak zutaz paso egiten duenean. Eta ez da batere arraroa: jai giroan zaude, pozik, solasean, barrezka... Ez diozu zertan jaramon egin behar abeslariari. Horregatik, behin baino gehiagotan, kantatzeari utzi eta zera esan izan diet antolatzaileei: «Aizue, oso gustura zaudete hemen, eta ni naiz soberan dagoen bakarra».

Kantaldietan, jendeak abesti konkretu bat jotzeko eskatzen al dizu?

Bi ikusle mota izaten dira nire kontzertuetan: gazteak eta helduxeagoak. Gazteek abesti berriagoak eskatzen dizkidate, “Hilarria”, “Kutxitxi-kutxitxi”, eta halakoak. Nire adinekoek, berriz, askoz nahiago dituzte duela 30 urteko kantuak. Eta askorekin ez naiz akordatu ere egiten!