Asier Santillanen ustez «Balkanetako zonan bertan Kosovori buruz dagoen ezjakintasuna harrigarria da». Pertsonalki hori egiazta dezakegu, aurretik bisitatu ditugun Belgraden eta Montenegron jendeak lurralde honen historiari buruz hitz egin digulako, baina ez dugu inoiz bertan egon den inor ere aurkitu. Bere iritziz, politikariek eta komunikabideek ez dute lurralde honen egoera hobeto ulertzen askorik laguntzen.

Pristinan militarrak, poliziak eta nazioarteko agentzietako langileen mugimendu handia ikusten da. Giroa lasaia da. Honela al da, benetan?

Orokorrean egoera Kosovon gaur egun lasaia da. Akaso Pristinatik kanpo nazioarteko eragileen presentzia ez da hain handia, ez da horrenbeste ikusten. Baina oraindik ere nazioarteko erakunde askok hiriburutik kanpo lan egiten dute eta KFOR Kosovon zona guztietan zabaldua dago.

Beste zonetan giroa bera al da?

Agian Mitrovican egoera desberdina da, nahiz eta gaur egun lasaia izan. Mitrovica zatitua dagoelako eta zatiketa hori oso argi nabarmentzen delako. Tentsioa dago eguneroko bizitzan, baina duela hiruzpalau urteko egoerarekin konparatzen badugu gaur egun egoera oso lasai dago.

Duela astebete Serbiako Gobernua osatu da. Kostunicaren esanetan Nazio Batuetan orain emango den Kosovoko gudateari aurre egiteko batu da gobernua. Nola ikusten da hori hemendik?

Hortaz hitz egiten duzunean, kosovarrek beldurrez hitz egiten dute. Honelako berriekin, jendea iraganera begira jartzen da. Halere, Serbian ere antzeko zerbait gertatzen dela uste dut. Mahai gainean honelako programak adostu eta honelako adierazpenak egin arren, jendea nekatua dagoela. Ez dakit ze punturaino serbiar herritarren gehiengoak, beren eguneroko bizitzan, Kosovoren inguruan benetako kezkarik ote duen. Horregatik iruditzen zait askotan zona honetako politikariek ez dutela maila ematen.

Prozesu luze baten ondoren, Ahtisaarik ikuskatutako independentzia aurreikusten duen proposamena aurkeztu du. Nola eragin du proposamen horren aurkezpenak zuek hemen egiten duzuen lanean eta, batez ere, kosovarren bizitzan?

Egia esan, ESKEk egiten duen lanean ez du eragin handirik. Azken batean gu hemen egiten ibili garena eta egiten duguna, hitz gutxitan laburbiltzeko, demokrazia eraikitzen laguntzea da. Gaur hutsune demokratiko asko daude Kosovon, hutsune horiek ez dira egun batetik bestera desagertuko, proposamena hori izan edo beste bat izan.

Biztanleriaren ikuspegitik, planak aurrera eginez gero badaude puntu batzuk beren bizitzan eragin zuzena izango lukeetenak. Gutxiengoen ikuspuntutik, adibidez, planak baliabide ugari jartzen ditu mahai gainean beren eskubideak bermatzeko eta hori positiboa da. Bestetik, deszentralizazioari esanahi argia ematen dio, ez dakit positiboa edo negatiboa den, baina prozesuari argitasuna ematen dio. Deszentralizazioak azkenean administrazioa biztanleriatik geroz eta gertuago egotea esan nahi du. Plana aurrera joango balitz, administrazioa Kosovoko serbiarrengandik gertuago egongo litzateke eta hori ere positiboa da. Beren bizitzan ere eragin positiboa izan dezake. Hau guztia teorian. Gero praktikan ikusi beharko litzateke nola aplikatzen den eta zer gertatzen den lehendabiziko bi astetan edo bi hilabetetan. Ez da bakarrik plan bat onartzea, hau izan edo beste bat izan, baizik eta plan hori nola aplikatzen den. Kosovori buruz hitz egiten dugunean zalantza gehien zortzen didan auzia hori da.

Halere, plana aurkeztuta ere, gauzak uste baino mantsoago doaz. Nola bizi dute kosovarrek, herriak zein agintariek, atzerapen hori?

Sarri, auzia Kosovotik ikusita, ahaztu egiten zaigu Kosovo ez dela nazioarteko agendaren gai bakarra. Estatuek, Kosovori buruz negoziatzen duten bitartean, beste gauza batzuk ere negoziatzen dituzte. Hor, batez ere AEBren eta Errusiaren jarrera ikusita, argi dago beste zerbait egon badagoela. Guretzat ulertzen erraza da. Baina hemengo jendeari, bai albano-kosovarrei bai serbo-kosobarrei hau azaltzea ez da erraza. Haientzat negoziaketak beren etorkizuna dira. Horregatik ez dute ulertzen batzuk eta besteek hartzen dituzten erabaki batzuk. Kaleetan, jakina, urduritasun hori nabaritzen da. Eta puntu batean jendea nekatua dago auzi honekin.

Aipatu dituzu AEBren eta Errusiarren jarrera kontrajarriak. Serbiarrak eta kosovarrak erdian harrapatut daude. Uste duzu NBren Segurtasun Kontseiluaren erresoluzioa izango dela?

Izan izango dela uste dut. Ez dakit noiz, orain, ekainean edo irailean, baina zerbait adostera ailegatuko direla uste dut. Gai hauetan gertuko historia gogoratu behar dugula uste dut, sarri ahazten ditugulako aurrekariak. NATOko bonbardaketen aurretik Errusiaren jarrera orain duenaren antzekoa zen. Bonbardaketak betatzeko aukera izan zuen Segurtasun Kontseiluan bere garaian, azkenean Segurtasun Kontseiluan onartu ez ziren arren. Baina NBk ondoren hartutako erabakietan ere ez zuen beto eskubidea erabili. Bonbardaketen aurretik Moskuk Belgradori elkartasuna eman zion, baita asistentzia militarra ere. Azkenean laguntza hori ez zen inoiz heldu. Belgrado bakarrik geratu zen, 98 eta 99an. Serbiarra banintz, agian, nik ez nuke errusiarrengan hainbeste itxaropen jarriko. Historiak Errusiak Serbiari buruz hitz egiten duenean hitzak eta ekintzak ez datozela bat erakutsi duelako.

Aditu batzuk AEBk babestutako independentziaren aldarrikapen unilateralaz hitz egiten dute. Hipotesi hori bideragarria iruditzen zaizu?

Ez dut uste pauso hori emango dutenik eta ematen baldin badute ez dut uste Kosovorentzat positiboa izango litzatekeenik. Badakit zortzi urte itxaroten egon direla eta egoera honetan itxaroten egotea nekagarria dela, baina itxoran beharko dutela uste dut, gutxienez Segurtasun Kontseiluak erabakia hartu arte eta gero erabakiaren arabera haiek ikusiko dute zer erabaki hartu. Kosovok oraindik independientea izateko aukera dauka eta horrelako pausoa emanez gero aukera hori agian galdu egingo luke. Nik gutxienez ez nuke honelako aukera orain hartuko.

Une honetan gatazka biolentoa irekitzea posible dela uste duzu?

Nik guztiz baztertuko nuke aukera hori. Serbian gehiengoa ez dago horren alde eta Kosovon ere ez. Badago, bai Serbian bai hemen, hori proposatzen duen gutxiengoa, baina ez dira horrenbeste eta ez dut uste gertatuko denik. Bestetik, ez dugu ahaztu behar KFOR oraindik hemen dagoela. Ez dut uste NATOk aukera hori babestuko lukeenik eta ez dut NATO gerratea galdu izan balu bezala hemendik alde egiten ikusten.

Ahtisaari planean Kosovo munduan kasu bakarra dela esaten da. Serbiarrek mundu osoa Kosovo dela esanez erantzuten diote. Uste duzu hemengo errealitatetik irakaspenik atera daitekeela beste gatazka batzuentzat?

Nire ustez, gatazka guztiak desberdinak dira eta arrazoi desberdinengatik sortzen dira. Gatazkak pertsonak bezala dira niretzat: pertsona batzuk oso antzekoak gara baina azkenean guztiok desberdinak gara. Kasu honetan partikulartasun batzuk baditu hemengo gatazkak beste askok bezala.

Irakaspenei dagokienez, Kosovoko gatazka aspalditik zetorren. 81ean istiluak hasi ziren; 87koa egoera txarra zen; 88an Milosevicek autonomia eten zuen; 89tik 99ra apartheid sistemaren antzekoa ezarri zuen hemen Milosevicek; 98an UCK indartsua zen gerrate irekia planteatzeko eta 99an guztiok ezagutzen ditugunak bizi izan genituen. Kosovok erakusten du gatazka larritu baino lehenago, armada bat mendietan eduki aurretik, arazoa konpontzen saiatu behar dela.

Kasu honetan ez ziren saiatu. Adibidez, urte horietan, Poloniari edo Afrikari buruz Europako Komunitateak adierazpen asko egin zituen eta Kosovori buruz bakar bat ere ez. Hemen Polonian baino gauza gogorragoak gertatzen ari ziren orduan, baina interes politikoengatik Europan ez ziren aipatzen. Bosniako gerratea gertatzen zen bitartean eta Kroaziako gerratea gertatzen zen bitartean hau alboratu egin zen. Nik uste 95ean Milosevicen Kosovoko egoera negoziatzeko aukerak zeudela eta nazioarteko komunitateak ez zuen aukera hori baliatu.

Azken galdera bat. Aste honetan AIk urteko balantzea argitaratu du. Zona honetan giza eskubideak errespetatzen ez direla esaten duten herrialde horietatik askotan giza eskubideak ez direla bermatzen salatu du. Nahiz eta zure lana hemengoentzat positiboa dela pentsatu, ez al zaizu iruditzen nazioarteko komunitatea deitzen den horretan moral bikoitza dagoela? Nola bizi da kontraesan hori?

Kontraesana oso gaizki bizi da eta ados nago zurekin gai hauetan moral bikoitza dagoela esaten duzunean. Askotan aitzakia gisa erabiltzen da beste interes batzuk defendatzeko. Hori argi dago. Esan bezala, gaizki bizi da, une honetan hemen egiten ari garena beste toki askotan egin beharko litzatekeelako. Hori eramatea ez da erraza eta zure buruari galdera asko egiten dizkiozu. Halere, gaur hemen gaude eta hau da gure lana.