rssgaur8 logotipoa

Iruña-Veleiako harresia 3Dn

Iruña Veleia, harresiaren eraberritzea

Joan den asteazkenean, esan bezala, ezin izan nuen Andoaingo Martin Ugalde Kultur Parkera bertaratu “Egunkaria“ko auzipetu eta langileei, itxieraren bosgarren urteurrenean, elkartasuna adierazteko.

Bezperan, Iruña-Veleiako Harresiaren Zuzendaritza Planaren aurkezpen deialdia iritsi zen erredakziora eta, azkenaldian gai honen inguruan dagoen ika-mika ikusita, Langraizera abiatzea erabaki genuen Martin Anso kazetariak eta nik. Hona hemen emaitza.

Orain gutxi informazio zabala –[1][2][3]– plazaratu genuen geroglifoak eta euskara nahiz latinezko hitzak dituzten grafitoen gaineko eztabaidaren inguruan, eta nik neuk zutabea argitaratu nuen kontra-azalean.

Asteazkeneko aurkezpenaren ostean, arduradunekin egoteko beta izan genuen aztarnategian bertan, zenbait iritzi eta ikuspegi elkartrukatzeko, baina hori beste istorio bat da…

Nahiko kritiko naiz, ez hainbeste arkeologia ikerketaren arduradunen “lurgaineko” lanaren inguruan, informazioaren eta argitalpen zientifikoen inguruko kudeaketarekin baizik.

Iruña-Veleia sekulako aztarnategia da, ostraka horiek egiazkoak izan ala ez. Egia da idatzizko euskara, latin eta egiptoera dituzten grafito horiek are eta garrantzitsuago egiten dutela desagertutako hiri eromatar hau. Ez baita herrixka bat, garaiko hiri handi bat baizik.

Iruña Veleia, harresiaren eraberritzea

Bere mementurik onenean 10.000 biztanle izan zituela uste dute adituek. Harresiak, aldiz, inperioaren eta hiriaren beraren gainbehera garaian eraiki zituzten, erromatar inperioaren azken aroan, III. mende amaieran edo IV.aren hasieran. Arduradunen ustez, Estatuan dauden 23 hiri erromatar harresituen artean oso ondo kokatuta dago Iruña-Veleia garrantzia arkeologikoari dagokionez.

Iruña-Veleiak berez duen garrantzia ez dugu ahantzi behar. Baina zalantzen aurrean ezin dugu itsu-mutu-gorrarena egin. Denborak eman edo kenduko die arrazoia batzuei ala besteei.

Bitarte horretan harresiaren eraberritzen lanen azterketa txostenaren berri izan genuen Iruña-Okan egindako aurkezpenan. Bertan, harresiaren inguruan egin diren ikerketa eta ekintzak azaldu zituzten, eta arkitektoak ikusgarritasun handiko hiru dimentsioko irudiak baliatu zituen eraberritzearen ondorioak erakusteko. Irudi batzuk ere eskuratzerik izan dut, eta hemen jartzea erabaki dut, denek ikusteko moduan.

Denok gaude beste zerbaiten esperoan. Eta Arabako Diputazioak geure zalantzak datorren udan argituko direla iragarri du. Apur bat itxoin beharko dugu oraindik, beraz.

Iruña Veleiako harresia

Webgunea:

Azkenaldian Iruña-Veleiako aztarnategiaren webgune ofiziala “erorita” egon da. Urtarrilaren 22 aldera desagertu zen eta ordutik mezu (tekniko) ezberdinak azaldu ditu portadan. Azkenekoan, birdiseinuan lanean ari direla adierazten du irudi batek.

Besteren artean, arduradunei afera honen inguruan galdetzeko beta izan nuen. Batbatean eduki guztiak ezabatzea arraroa iruditzen zait niri baina, esan didatenaren arabera, askoz ere webgune osatu eta txukunagoa sareratu nahi dute, informazioa banatuko duen “boletin” eta guzti.

Zain egongo gara, bada.

PD: Flickr-en ere jarri ditut irudiak kusgai.

Ken Follet eta Euskal Herria

Banuen Ken Follet eta “World without end” bere azken eleberriaren inguruan nire iritzia plazaratzeko gogoa. Ez hainbeste neure burua literatur aferatan aditutzat dudalako, ezta gutxiagorik ere. Ez dut, beraz, ikuspegi literariotik epaituko edo baloratuko lan hori. Gasteizko aurkezpena egin zen egunean bertan nintzen zerbait idaztekoa egunkari honetan. Baina, esan dezadan, presaka ibiltzeak eta autozentsura apur batek eraginda, azkenean, ezerezean geratu zen saiakera.

Ez ei nintzen behar adina autoritaterekin sentitu bere liburuak irakurri gabe kritika egiteko; dena den, nire errezeloa idazkera kalitateak baino idazle gaslestarrak, liburua gaztelaniaz argitaratu duen argitaletxeak eta Gasteizko Andra Mari katedraleko arduradunek promozio aurkezpenerako baliatu dituzten irizpideek eragin dute. Azkenean, ordea, nik baino askoz ere autoritate handiagoa duten zenbait lagunek ireki dizkiote kritikari ateak.

Behingoagatik, argi mintzatu dira Ken Folletek eta bere eleberriak Euskal Herriarekin omen duten harremanaz. «Kafka sekula irakurri ez duen bat Kafkaren kamiseta batekin etorriko zaizu Pragatik. Pessoari buruz deus ez dakien batek ez du À Brasileira kafetegitik pasatu arteko onik izango Lisboara egindako txangoan. Hiri bakoitzak bere fetitxea bilatzen du, souvenir dendetako salmenten pizgarri», idatzi du Anjel LertxundikBerria”n. Urrunago joan da Luistxo Fernandez kazetaria Sustatu.com agerkari digitalean: «Eta zer egin du, bada, Ken Follettek Gasteizen alde? Bi liburuetan, katedral baten eraikuntzaz jardun. Ez da Gasteizkoa, eta Euskal Herririk ez da ageri nobelotan, ordea. Ingalaterrako katedral bat da Folletten liburuetakoa, fikziozko hiri batean kokatua».

Hutsaren hurrengoa da Ken Folleten liburuak Gasteizekin eta Euskal Herriarekin duen lotura, eleberria Estatu espainolean promozionatzeko interesaz landa. Eta hutsaren azpikoa, berriz, promozionatzeko orduan Euskal Herriko irakurle jakin batzuei eskaini zaien arreta. Elkarrizketa eskatuta, «Estatuko egunkari handiei» soilik eskainiko ziela erantzun baitzuten fundazioko arduradunek. Azkenean, ordea, herri honetako bi egunkari garrantzitsu geratu ziren baztertuta. Ezetz asmatu zeintzuk…

PS: Barkatuko ote dit Ken Follett-ek. GARA egunkarian argitaratutako zutabean “T” bat kendu bainion bere abizenari atzo. Ez zen nahita izan, baina, metaforikoki pentsatzen hasita, Ken Folletti zutoin bat kendu nahi izan diodala esan dezaket, hots, Euskal Herriarekin ustez duen harremanaren zutabea eusten duen hori. Hemen ere mantendu nahi izan dut “akats” hori ;)

Egur gehiago!

Amaitu da Durangoko Azoka, momentuz. Bukatu da, akabo. Udaberri aldera izango dute berriro merkatuarekin hitzordua saiakerek, eleberriek, poesiak, ipuinek eta parafernalia guztiak. Johannes Gutenberg-ek asmatutako makinek kea dariela egoteari utzi diote. Estresatuta iritsi ohi dira inprentak «euskal kulturaren zubia» deitu izan zaion asteburu luzera. Mikrofonoek doinuak irensteari utzi diote, grabatu beharrekoak grabatu dira, eta «Moztu!» entzun da zinema estudioetan. Itzali kamerak.

Gure bizitza ziklikoki zatitzeko joera dugu gizakiok, eta inflexio puntuak bilatzen ditugu horretarako, denborazko erreferentziak. Ikasleentzat edo etxetik kanpo bizi direnentzat ikasturteak dira, langileentzat Gabon bueltako aparteko ordainsariak, eta herri asko eta askotan festak. Hernanin Sanjuanak, Bilbon Aste Nagusia, Gasteizen Andra Mari Zuria, Ziburun Bixintxoak, Tolosan Inauteriak, Donostian Sansebastianak eta Iruñean Sanferminak. Amaitutakoan, beti geratzen da urtebete hurrengo festak prestatzeko.

Ni ere berandu ailegatu naiz aurten Durangora. Erredakzioko lanak azken eguna iritsi arte ez dit utzi Azoka bertatik bertara bizitzen, urtero egin ohi dudan legez. Makinak itzalita joan naiz, tentsioa apalduta, mikroa off, lasai antzean, baina goseak jota.

Baten batek esango du urte osoan zehar edozein dendatan aurkitu ahal izango ditudala Durangon salgai daudenak. Gizakiok badugu, baina, beste joera bat, komunitate jakin bateko kide sentitzeko beharra dugu, horretarako antolatzen ditugu horren gisako meetingak. Izan ere, fenomeno masibo horren inguruan sortzen diren elkarrizketa, harreman, agur, begirada eta sentsazioak ez baititut urte osoan Megadendan aurkituko.

Durangora berandu iritsi banaiz, are beranduago iritsi naiz «Ama Lur»-era. Filme mitikoaren aurkezpen ekitaldiaren inguruan egunkari honetan argitaratutako kronikak ikusmina eta egarria piztu dizkit.

«Ama Lur» ikusteko irrikitan nago eta Durangotik igaro ostean egingo dudan lehenengo gauza da. Esan dezaket, beraz, berandu xamar baina batera iritsi naizela herri honetako bi ekimen kultural garrantzitsuetara. 2007ko Azokara azkeneko egunean; «Ama Lur» filma ikusteko, zenbait hamarkada berandu… Uztartu egin dira, baina, nolabait. Belaunaldi arteko katebegia. Berriz ere zikloak…

Umorearen azoka bukatu da. Hala ere, urte bete dugu aurretik eta, ondoren, beste urte bete, eta horrela infinituraino… sortzeko, ekoizteko, saltzeko, irakurtzeko, oparitzeko… Azoka ez litzateke azoka izango urte osoko lanik gabe, hamarkada osoko lanik gabe, mende osoko lanik gabe. Ez legoke ezer erakusteko, standak hutsik leudeke. Hildakoa gogoratzeko baino, bizirik dagoen kulturaren erakusle den bitartean… Durangoko Azoka rocks!

Orain, umorearen maixu Groucho Marxek esaten zuen bezala: Egur gehiago!

Georgia? Ze orgia!

Ez dezatela gaizki har Tbilisitik iritsi diren lagunek, ezta bisatu arazoengatik iritsi ez diren idazle georgiarrek ere. «Soweto? Hemen baino hobeto!» zen Napartheid komiki fanzine bikainak erabiltzen zuen lelo ezagunenetako bat eta, nik, aurtengoa umorearen azoka dela ikusirik, nolabaiteko simila egin nahi izan dut, euskaraz ohi dugun legez, errima eginez.

Orgia hutsa baita Durangoko Azoka. Euskal kulturaren merkatuaren orgia. Liburuak eta diskoak xirriak egin eta egin ari dira bazter guztietan. Ez soilik liburu eta diskoak… Euskal Herriko star system txikiko idoloak musuz josita irtentzen dira Landakotik eta.

Xabier Silveira
, esan didatenez, erakustazokara iritsi baino lehen abordatu zuten aurrekoan, eta autografo orgia batean galdatu zen bere jarraitzaileekin aterpera irsitsitakoan. Fermin Muguruzarengandik gertu, eskerrak Afro-Basque Fire Brigade zegoen, hartara Bulean ikusi izan ditudanak baino indartsuago piztutako suak itzaltzeko, abeslari irundarraren fan-ak urtu baino lehen…

Ez dakit Fernando Larruquertek eta Nestor Basterretxeak orgia batean murgiltzeko moduan ikusiko ote duten beren burua, baina haiek ere ekitaldi erotikofestibo batean bildu ziren atzo Euskal Herriko kulturgintzaren beste hainbat aurpegi ezagunekin batera, Plateruenan.

Hedabide espainol batek berriki deskubritu du, antza «Vaya Semanita» ikusi ostean, euskaldunok geure buruari barre egiten ere badakigula. Andoni Agirregomezkortak ekarri zuen gogora azokaren hasiera ekitaldian. Lehenagotik jakingo ez bagenu bezala… Edo haiek geure umorea ezagutzeko gaztelaniaz egin beharko bagenu legez…

Bada, ustezko umorez idatzi nahi izan dudan zutabe honen bitartez, gonbidatu nahi ditut gaur bertan Durangoko Kafe Antzokian egingo den «Bertso Trama» saiora joan daitezen, edo Paya anai-arreben «Oroimenaren Lupa» ikus dezaten. Hori bai, umorea ulertuko badute, ekar dezatela itzultzailea edo ikas dezatela euskaraz. Euskal Herrian, telebista iritsi baino askoz ere lehenago egiten da bat-bateko umorea eta: Plazan, taula gainean.

oharra: abenduaren 8an GARAn argitaratua.

Merkatuak eta azokak, irakurleak eta erosleak

Urtero-urtero, euskal kulturaren osasunaren erradiografia egiten da Durangoko Azoka aitzaki hartuta. Saldutako diskoak eta liburuak nahiz bertaratutako jende kopurua dira neurketa egiteko erabili ohi diren parametroak baina… hori al da begiratu behar den termometroa?

Durangoko Azoka ekitaldi kulturala baino askoz ere gehiago da. Ekoiztetxeen urte osoko fakturazioa dago jokoan. Ez hainbeste lau egunotan saltzen diren produktuengatik. Ekoiztetxe bakoitzak bere produktuak datorren urteari begira merkatuan kokatzeko erakusleiho aparta baita Durango. Alegia, asteburu honetan erabakiko dira zeintzuk izango diren euskarazko bestsellerak…

Ukaezina da, gainera, gabonetako kutsu kontsumistari begirako azoka dela. Gainbegiratua eginez gero, AEBetako mall edo merkatalgune erraldoiekiko ezberdintasuna ez da hain handia, jendearen kontsumo ohiturei dagokienean. Aisialdi garaian, egun pasa egiteko balio du Durangok. Santa Klausen ordez Olentzero. BigMac beharrean taloak…

Euskal kulturaren osasun egoera neurtzeko, batzuek produkzio mailari begiratuko diote, besteek kalitateari, gehienek salmenta kopuruari eta akaso euskal irakurleen inguruko inkestaren bati inork. Baina askoz ere gehiago da euskal kultura.
Gurea ez da beste hizkuntzen merkatuekin alderatuta hain ezberdina. Txikiagoa bai, baina euskal kultura inguratzen duen merchandisingak beste edozeinen molde berberak darabiltza. Tokiko kutsuarekin atonduta, noski. Baina merkatua hartzen badugu osasun egoera neurtzeko termometro gisa, hori ere izan daiteke seinale ona…

Ekoizpen aniztasunarekin batera, ordea, kontsumo molde berriek ere badute tokirik Durangon. Musikherria diskoetxeak kaleratzen dituen diskoak, lizentzia askeekin banatzen dira. Copyleft delakoa. Kulturaren irensteko beste modu bat…

Geure merkatuan aurten badago beste produktu interesgarri bat ere. Printzipioz ezin daiteke Azokan saldu (jostailua ei delako), baina ekoizpen kulturaltzat daukat nik. Kultura eta jostailuak batzen dituena, bederen. “Nabar” da, Piriniotako hartz ipuin-kontalaria. Internetekin estuki lotutako ekoizpena da eta Creative Commons lizentziapeko edukiak erabiltzen ditu kontakizunen testu eta audioak argitaratzeko.

Beste herrialde batzuetan oso esperientzia arrakastatsuak izan dira bide horretatik, baita poltsikoari begiratuta ere. Negozio eta kontsumo molde berriak dira. Joera horiek ere, goiz ala berandu ugalduko direnak, present daude Durangon. Euskal kultur produktuen inguruan sortzen den merkatuaren erakusle baita, euskal kulturaren osasunaren erakusle baino.

Kindle: Testuentzako iPod bat


Kindle du izena, eta 399 $tan saltzen dute Interneten. Hari gabeko konexioa duen testu irakurgailu digitala da. 3G teknologian oinarritutako Whispernet zerbitzua baliatzen du Internetera konektatzeko. Sareko liburudenda handienak, Amazonek, atera berri du.

Hari gabeko konexioarekin Kindle Store dendan eros daitezke zuzenean irakurgaiak. Eta saretik eskuratzeaz gain, USB edo SD txartelarekin zure PDFak kargatu ditzakezu. Testuen iPoda dela esan genezake…

AEBetako, Irlandako, Alemaniako eta Estatu frantseseko “egunkari nagusiak” eskuratzeko aukera eskaintzen du, defektuz. Eta Wikipedia kontsultatzeko aukera ere badu. Gatxet hau aurkezteko erabili dituzten irudietan, kasualitatez edo ;) Johannes Gutenberg-en sarrerarekin ilustratu dute aukera hau.

Joan den ekainean GAUR8n idatzi nuen paperaren etorkizunari buruz: Liburuak eta prentsa idatzia, euskarri digitalen bila.

George Orwellen 1984, orain euskaraz

Txalaparta argitaletxeak bihar aurkeztuko du George Orwellen “1984” lanaren euskarazko itzulpena. Oskar Aranak egin du euskaratzea.

Argitaldari nafarrak jakinarazi duenez, «XX. mendeko libururik esanguratsuenetako bat da 1984. Aurreko mendearen erdian idatzi zuen Orwellek bere distopia, bere utopia negatibo hau. Luma zorrotz batez eta aparteko intuizioaz inguru hits eta gupidagabea proiektatu zuen etorkizunerantz».

«Ontasunarentzat ez dago lekurik Winston protagonistaren munduan. Anaia Nagusiaren eskutik gezurrak, beldurrak eta gorrotoak dena hartu dute 1984an: hizkuntza, morala, maitasuna… Itxaropenik bada, proletarioen baitan da», gaineratu du Txalapartak.

Pasarte bat ere ekarri du goghora prentsa oharrean:

Anaia Nagusiaren aurpegia aienatu egin zen, eta, haren lekuan, Alderdiaren hiru sloganak agertu ziren letra lodi eta larriz:

GERRA DA BAKEA

ASKATASUNA DA ESKLABUTZA

EZJAKINTASUNA DA INDARRA

Barrika tcharrerik arno on guti

(mezu honen jarraipena)

Bago erorira egurkariak egur bilha
(Pago eroriala (erorira), egürkari güziak laster ari dira)

Burdina bero deno, yo behar da
(Baliokiderik ez)

Baigorrin baihera urrez, ni harat orduco lurrez
(Baigorrin baxera lurrez, nik haragei nuenean urre)

Bat izaitea hobeago, bien esperantza baino
(Baliokiderik ez)

Barrika tcharretik arno on guti
(Barrika txarretik ardo onik ez.)

(alderaketa Gotzon Garateren bildumarekin)

Mundu hunec iduri itsasoa: iguerica ezdakiena ithotcera doha

Duela egun batzuk Gutenberg Galaxian ezagutarazi nizuen liburu eskuizkiriatuko esaera zaharretako bat da izenburuan dagoena. Eta orain dela ehun urte idatzita dagoen arren, egun duen “bigentzia“gatik bereganatu du nire arreta.

Euskarazko esaera zahar bilduma eskuz datzita eta takigrafiatuta duen XIX. mendeko liburuxkaen gainean informazio gehiago emateko moduan naiz gaur.

Istorio honen lehenengo kapitulua irakurri bazenuten, jakingo duzue orduan oraindik zalantzaz beterik zeudela bertan esaten zirenak, atsotitzen, estenografiaren eta egile ezezagunaren inguruan.

Hiru ezaugarri horien gainean badut berrikuntzarik joan den astean egindako zenbait ikerketaren ondorioz. Imanol Amiano lankideak esan zuen bezala, beraz, argia eta takigrafoak!

Atsotitzak kontatu ditut, eskuz idatzita daudenak. 418 inguru bereizteko gai izan naiz. Alfabetikoki antolatuta daude eta gehientsuenak traskripzio estenografikoa dute. Hauei liburuan inprimatuta datozen esaerak gehitu behar zaizkie. Kasu batzuetan horiei ere itzulpen takigrafikoa gehitu zien egile ezazagunak.

Alfabetoko letra bakoitzeko atsotitz batzuk egunez egun hasiko naiz hemen berridazten, gaur hasita.

Gainera, Gotzon Garateren atsotitzen bilduman baliokidetzarik ote duen ere begiratuko dut, eta izatekotan alboan ipini. Egilea eta takigrafiari buruz gehiago jakin artean, tarteka joango naiz gehiago argitaratzen.

Acheriak, buztana luze, bera bezala besteak uste
(Azeriak puztena luze, berak ala duenak bertzeak ala uste)

Aita bilzaleri seme barreiari
(Biltzari hona, barreiari hona)

Alaba ezkontzerat nahi denean, semea ordu denean
(Alaba ezkont ezak nahi duenean, semea ordü denean)

Aski dakik, bizitzen badakik
(Baliokidetzarik ez)

Alaba sorhi denean esconzeco, ezta erraz begirazeco
(Alaba zorhi denean ezkontzeko, ezta erratz begiratzeko)

Adiskidea gauza tchipian behar da phorogatu, handian emplogatu
(Baliokidetzarik ez)

Mundu hunec iduri itsasoa: iguerica ezdakiena ithotcera doha
(Mundu hunek dirudi itsasoa, igerika eztakiena ondarrera doa)

Euskara takigrafiatua, 1888. urtean

Aitortzen dut. Blog honi hasiera emateko hautatu nuen titularra exajeratu xamarra zen agian. Baina begiradak erakartzeko goiburu deigarri bat beharrezkoa nuen! Seguraski, beldur eszenikoaren ondorioz.

Akaso nire jarrerak inprentaren kontrakoa edo irudi zezakeen. Bada, gaur da eguna konfesatu behar dudana edonolako eskuizkribu edo liburu zaharrek liluratzen nautela. Gaur egun inguratzen nauten irakurgaien artean, ez dago besterik antigoaleko horiek baino zirrara, misterio eta ikusmin gehiago sortzen didanik.

Lankide batek kontatu zidan behinola, semea Olentzeroren benetako jatorriaz ohartu zenean, entzun ere entzun zuela mutil koxkorraren fantasiaren ateak blaust! nola egiten zuen. Niri ate hori irekitzen laguntzen didate paper zaharrek. Eta miresten dut Lazkaoko benediktarren lana! XXI. mendean girotutako Umberto Ecoren e-leberri bat inspiratzeko modukoa…

Behin eta berriz errepikatu dugu dagoeneko pixel eta tintaz GAUR8k sarea eta papera uztartu nahi dituela. Eta Gutenberg Galaxian, bereziki, komunikatzeko modu ezberdinei, zahar nahiz berriei, erreparatuko diedala agindu dut. Hainbeste objektu birtual eta hiperlink artean gehiegi zorabiatu baino lehen, ukimenaren mundutik sarera zerbait ekartzeko unea da.

Zaletasun horren ondorioz, baita familian ditudan aurrekariek baldintzatuta ere (eta frankistek espoliatu ez zutenari esker), irakurgai zahar eta bitxien bildumatxo xume bat eskuratu dut denboraren poderioz. Eta, horien artean, gaur ezagutzera eman nahi dudan harri bitxi bat.

Akitaniara, Medoc izeneko eskualdera (Bordelen) duela pare bat urte egindako udako bidaian gindoazela eskuratu nuen, Landetako antigoaleko denda batean. Hasiera hasieratik beraganatu zuen libruxka hark nire arreta. Eta, ohi dudanez, segituan begiratu nituen azkeneko orrialdeak, data, argitaldari eta inprenta bila. Baionan izan zen plazaratua, 1873. urtean. “Proverbes basques et gascons” izena du.

Bi hizkuntza horietako atsotitzak biltzen ditu liburuxka honek eta, beste gauza batzuen artean, Arnaud Oihenart eta honen “Atsotizac edo refrauak” aipatzen du Gustave Brunet egileak. Liburua euskaraz eta gaskuineraz idatzitako esamoldeen bilduma bat da. Honaino, ni bezalako pertsona batentzat nahikoa erakargarria. Prezioa galdetzeko modukoa.

Baina horiek ez dira hemen aideratzeko aferak… Kontua da, liburuxka ximur eta hori hark bazuela nire arreta gehiago piztu zuen xehetasunik. Goitik behera eskuizkribuz josia dago eta nahikoa denbora eskatuko luke sakonean aztertzeak. Adibidez, liburuan bertan inprimatuta datozen eta arkatz eta lumaz idatzita dauden atsotitzen alderaketak liburuaren gainean idatzi zuenaren ezaugarri batzuk agerian utziko lituzke. Ehunka esamolde ditu euskaraz, bai eskuz eta bai berunezko tipoen bitartez idatzitakoak.

Egile ezezagunak, akaso, liburuan ikusitakoak berridatzi zituen edo, bestela, beste iturriren batetik ere jasotzen zituen euskarazko atsotitz berriak. Orduan, antza denez euskara ere jakingo zuen, edo euskaraz hitz egiten zuen jendearengandik jasoko zituen, edo agian beste liburu batzuetatik. Gainbegiratu batean badirudi liburu hori bere eskuetan izan zuenak alfbetikoki antolatuta dauden esaldiei bere uztako beste batzuk gaineratu nahi izan zizkiola, XIX. mendean. Bai, liburuaren argitaratze dataz gain, eskuz ere beste data bat idatzita duelako. 1888.

Hala ere, errazegia litzateke hori besterik gabe orain baieztatzea. Argitzeak azterketa serioagoa behar duelako, eta horrek denbora gehiago… Gauza bat argi dago, sekulako atsotitz bilduma da, asko eta asko eskuz idatzita daude, XIX. mende amaierakoa da eta mereziko luke banan bana orain arte bildutakoekin alderatzea, ezer berririk ba ote dagoen ikertzeko. Eskuz gainidatzitako esaerak, bestalde, frantsera ere itzuli zituen bigarren egile ezezagun honek. Ze usai hartzen diozue zuek?

Pentsatuko duzue horrelako ikerketagai bat eskuetan izan eta oraindik behar bezala ez aztertu izanak baduela delitua. Baina ez naiz hemen nire burua zuritzen hasiko. Nire alde esan dezaket ikusmina desbideratu didan beste txikikeria bat ere baduela “harri bitxi” honek. Frantsesera ez ezik, batez ere beste hizkuntza batera itzuli zituen euskarazko atsotitzak-eta.

Landetako herrixkan geundela -mahasti, ardo eta gazteluen lurralde eder hartara bidean- ingurune bukolikoak soilik ez, beste gauza batek ere bultzatu ninduen liburuxka erostera. Ohikoak zaizkidan karaktere eta tipoez gain, sekula ikusi ez eta ulertzen ez ditudan zirriborroak, runa moduko hizkuntza fantastiko batean egindako marrazkitxoak ditu. Eta esaldiak banan bana daude hizkuntza idatzi ezezagun horretara itzuliak. Ez da zirilikoa, ez japoniera, ez arabiera…

Pixka bat ikertu ostean ohartu nintzen zertan diren eskuizkribu misteriotsu horiek. Estenografia edo takigrafia da, esaldiak idatziz laburtzeko eta gerora berriz transkribatzeko teknika. Epaitegietan girotutako pelikuletan ikusi izan dugun horren estilokoa, bai.

Wikipediaren arabera, takigrafia Jenofonte historialari grekoaren garaitik existitzen da gutxienez -grekeraz, taxos (azkartasuna) eta grafos (idazkera)-. Ohiko idazkeran baino zeinu sinpleagoak erabiltzen dira hitzegin bezain azkar idatzi ahal izateko. Bizitza luzea du, beraz, estenotakigrafiak. Senecak (ez dakit aitak ala semeak) antolatu omen zuen teknika hau, estandarizatu edo, “Tiron eta Senecaren oharrak” izeneko lan batean.

1588. urterarte nahiko baztertua egon omen zen aipatu sistema hori, Timothy Brightek Britainia Handian berriz erabili zuen arte. Frantzian, Alemanian eta Holandan XVII. mendetik erabiltzen omen da eta Espainiara 1800. urtean ailegatu omen zen. Wikipedian dauden datuak oso argiak ez dira, baina antza “takigrafia” hitza Thomas Sheltonek (“On Kixoteren” ingeleserako itzultzailea) erabili omen zuen 1641ean, eta John Willisek “estenografia” deitu zion 1601ean.

Teknika honen oinarria traza laburrak, laburdurak eta karaktere bereziak erabiltzean datza, hizkiak, hitzak edo esaldiak ordezkatzeko. Normalean, idazkera takigrafikoak testuen zatiak baztertzen ditu eta zaila da takigrafista batek jasotako testu bat beste batek deszifratzea, ez badu lehenago jatorriko testua entzun. Takigrafia ikastea ez omen da zaila, baina erabilpen azkarra egiteko asko ibili behar ei da.

Bale, ez da Iruña-Veleia… Baina nik ez dakit inoiz euskarazko hitzak estenografiatu diren ala ez. Pentsatzekoa da, euskaraz deklaratzen den epaiketetan euskaraz estenografiatuko dela. Edo agian itzultzaileak dioena takigrafiatuko dute. Nork daki. Googlen bilatzen aritu naiz eta, bistazo azkar batean behintzat, ez dirudi gauza askorik dagoenik. Egun, takigrafia klaseak ematen direla ikusi dut, baina ez dakit euskal takigraforik ba ote dagoen.

Bagenekien AEBek euskara erabili zutela hizkuntza zifratu bezala Bigarren Mundu Gerrako Pazifikoko kanpainan eraso aginduak irratiz igortzeko… baina hau ez. Nik behintzat. Gaur egun hain modan dauden esamesen (SMS) aurrekaria?

Beste gauza interesgarri batzuk ere topatu ditut interneten. Gerraostean, neskei takigrafia irakasten zitzaien mekanografiarekin batera. Gogoratu pelikula yankietan ikusi ohi diren sekretaria-takigrafa horiek. Baina, hemen, gizonek ere ikasten zuten. Indalezio Prieto sozialistak, hori baino lehenago ere, ikasi zuen takigrafia idazkera. Emakume abertzaleen Batzak, 1922an, takigrafia, euskara eta mekanografia klaseak ematen zituen. Kriptografia moduan ere erabil daitekeela dirudi eta ezkerrentzako takigrafoa ere badago.

Nik esango nuke euskara estenografiatua idatzi zen lehenengotariko aldia izan daitekeela liburu honetan ikus daitekeena.

Eskuizkribuen ustezko egilearen inguruan ezer gutxi asmatuko nuela sinistuta nengoenean, bide onetik eraman gaitzakeen pista bat aurkitu dut ustekabean. Sareko Auñamendi entziklopedian irakur daitekenez, Antoine d’Abbadie euskaltzale ezagunak, gaztaroan, musika estenografiatzeko metodo bat asmatu omen zuen.

Gaztaroan ez ezik, beranduago ere izan zuen musikarekin loturatik. 1874an euskal doinuen lehen bildumetariko bat argitaratu zen eta bertan Antoine d’Abbadiek (1810-1897) P. Lamazou Biarnoko tenore ezagunari helarazitako doinu bat agertzen omen da. Agian, esan diot nire barrenari, musika eta estenografia saioak egin zituen berriz bere bizitzaren bukaera aldera?

Mementuz hemen geldituko dut ikerketa. Baina liburuak oraindik sekretu asko gordetzen ditu eta, egia esan, azken aurkikuntza honek zenbait ate berri ireki dizkit. Landetako saltzailearekin ere kontaktua egin dut. Ea zerbait argitzerik duen. Aurrera egin ahala, joango naiz hemen horren berri ematen. Eta zuek pistarik baduzue, jakinarazi mesedez!

www.flickr.com