Gipuzkoako Gurutze Gorriak 2011. urtean egindako ekimen baten berri eman du, arkitektook adi irakurri beharrekoa: Donostiako Altza eta Larratxo auzoetatik hasita, eta bebarruak edo atariak lantresna hartuta, bizilagunen arteko elkartasuna sustatzeko programa bat burutu du erakundeak.

513 ataritan burutu den ekimenak 250 partaide baino gehiago inguratu ditu Gurutze Gorriak abian jarritako «Komunitate-Osasunerako eta Atari Solidario Sustatzaile» ekimenera. Programa sinplea bezain argia da: beraien ustez, elkarbizitza da osasunaren lehenbiziko urratsa; mediku batek, kalean topatuko balu zauritu bat, atoan lagunduko lioke, dudarik gabe. Zergatik, orduan, Gurutze Gorrian lan egiten duen pertsona batek ez ditu bere gertukoenak -familiatik at, jakina- lagunduko? Eta zeintzuk dituzu gertukoago, zure eraikineko bizilagunak baino?

Abiapuntu horrekin, gipuzkoar bebarruetan sakabanatu ziren Gurutze Gorriko boluntarioak; atari bakoitzean elkarbizitza sustatzeko dinamikak prestatuz, bizilagunen bilerak egiteko lekuak topatuz -udal liburutegian, adibidez-, eta, oro har, oso ezagun baina oso ezezagun direnen arteko komunikazioa sustatu zuten. Emaitzak ezin hobeak izan dira, beraien esanetan.

Goazen Donostiatik Valentziara. Bertan, Gandian, Vicent Guallart arkitektoaren estudioak unibertsitateko ikasle gazteentzat eta adineko pertsonentzako konplexu bat eraiki du.

Gazteentzako 102 apartamenduek eta adinekoentzako 40 apartamenduek, batez beste, 45 metro koadroko azalera dute. Baina zer geratzen da bizilagunen arteko erlazioa sustatu nahi denean, halako planteamendu batekin?

Guallarten diseinuan, 45 metro horietako %20 komunitate espaziorako ematen da. Horrela, 45 metro horietatik 9 metro guztien erabilerarako izango dira, 918 metro koadroko toki komun bat sortuz. Elkarrekin banatzen diren metro horiek guztiek ez dute espazio erraldoi bat osatzen: lehenbiziko banaketa maila batean, hamabi bizilagunek elkarrekin egoteko 72 metro karratu dituzte; ondoren, beste espazio maila batera iritsiko gara, ehun pertsonek elkarren artean banatuko dituzten 300 metro karratuekin. Horrela, pertsona bakar batek 36 + 72 + 300 = 480 metro karratuko espazioa erabil dezake, intimitate gradu ezberdinekin.

Bi ekimenok, Gurutze Gorriko programa eta Guallarten diseinua, bateragarriak izan beharko lirateke. 70eko hamarkadan Erresuma Batuan jazo zen hirigintza brutalistak elkarbizitzarako espazioak planteatu zituen, eraikin kolektiboetan.

Egungo auzo txiroetako arkitektura horrek bizilagunen bizitza sustatzeko esfortzu ikaragarria burutu zuen, baina, nahiz eta agertokia eraiki, aktoreen falta igarri zen. Hor non agertzen dira Gurutze Gorriko boluntarioak, ekuazioaren aldagaia ebatziz.

Bizitzaren aktoreek beraien antzezlana egin dezaten antzokia besterik ez baita arkitektura.

Museo bat aurkeztu du Rafael Moneok, hain kuttuna duen Universitas Studiorum Navarrensis campusean eraiki beharrekoa. Nahiz eta Iruñean eraiki behar duen museoa, Madrilgo plaza aukeratu zuen proiektua «urbi et orbi» ezagutarazteko. 2013. urterako espero da eraikinaren jaiotza, aurrekontuan agertzen diren 25 milioi euroak xahutu eta gero.

Museoaren berri izan nuenean, beste museo bat etorri zitzaidan burura: Leon hirian dagoen MUSAC eraikina (aipatu beharra dago, txiripa hutsaz bada ere, museo horretako arkitektoak, Tuñon eta Mansilla, Moneoren langileak izan zirela. Arrakasta itsaskorra izango ote?). Leoneko museoaren hormen artean, udazken honetan zehar, Yona Friedman arkitektoaren arte tailer bat burutu da, hungariar-israeldar-frantses utopistaren parte hartzea izan dugularik tartean.

Nahiz eta lotura zeharkako moduan etorri, bi museoen burutapenak txinparta bat sortu eta burura etorri zitzaizkidan Friedmanen hitzok: «Museo bat ez da eraikin bat». Ekainetik irailera egindako tailerrean, Friedman hamaika kontzepturi buruz jardun da, Métropole Europe izendatutako ekimenaren barnean.

Hilabete horietan zehar, Friedmanek Europa ezker-eskuin zeharkatu beharko lukeen ahalmen handiko abiadura handiko tren sare bati egin dio gorazarre. Nire arreta, aldiz, ez du garapenkeriari egindako dei alegoriko horrek bereganatu, baizik eta MUSAC museoko esperientzia biltzen duen liburuan irakur daitekeen museoen inguruan egindako hausnarketak.

Zer demontre da museo bat? Zertarako balio du? Erakusleiho erraldoi bat besterik ez al da? Giza jakituriaren zati bat gorde eta babesteko erakunde zabal baten zatirik agerikoena besterik ez? Ekoizpen kulturalaren eta arte munduaren mafiaren produktuak kontsumitzeko tokia? Harategi kulturala? Hiritarren parte hartzerik gabe eratutako titaniozko kutxa erraldoia?

Antonio Lopez espainiarraren obra «jateko» Bilboko Arte Eder museoa leporaino bete duten ikusleak, ezbairik gabe, kontsumoko produktua dastatzera joan dira. Horretarako espazioa egokia da, oso. XIX. mendetik aurrera trazatutako eskema argi ikus daiteke: zuek han eta gu hemen, British Museum ospetsuak irekitako ildoaren segidan.

Friedmanek bestelako museo ereduak proposatzen ditu, ohikoa duen tonu utopista jarraiki; Italiako iparraldean dagoen Como hirian, adibidez, kaleko museo bat pentsatu zuen, non hiritarrek plexiglaseko kutxa hutsetan kokatuko zituzten beraien objektuak, arte lanak balira bezala; Parisen, ordea, Grafitien Museoa eraiki zuen, 2009. urtean, etengabe aldatzen zen performance-happening tankerako ekimena; Afganistaneko Bamiyanen, talibanek harrizko budatzarrok zartaraztean zoritxarrez ospetsua bilakatutakoa, afganiar zibilizazioaren museoa proposatu zuen, ibilde ireki batez artikulatua, behin budek okupatutako mendiko zuloa beteko zuena; berriz ere Parisen, «XXI. Mendeko Museoa» aurkeztu zuen. Azken horrek azalpen txiki bat merezi du, bide batez hungariar-israeldar-frantsesaren irudia ezagutzeko balioko baitigu: XXI. mendeko espiritua jasotzeko, Friedmanek ez du zilegi inongo «aditu» komisiok espiritu hori zer den erabakitzerik. Ville Spatiale proiektu utopista xede harturik, Friedmanek 100 urtez luzatuko den erakusketa prozesua proposatuko du, berez eraikiko den museo bat aurkeztuz. Museoa baino, auzoa. Auzo horren biztanleok, bost urtetik behin, ohiko elementu bat «museifikatuko» dute: postontziak, telefono kabinak, arbola bat… beraientzat garrantzitsua den zerbait. Hortaz, mendearen bukaeran, auzo-museo horrek mendeko hiri elementurik garrantzitsuenak izango lituzke bere baitan.

Friedmanek esandako guztiarekin gertatu bezala, hausnarketaren muinera jo behar dugu: aro berriko museoek, eta, bide batez, museo horiek inguratzen dituen arkitekturak, aurreko mendeetako trinkotasuna alde batera uzteko beharra dutela agertzen du.

Egunkarietako orrialde lizunetan topa daitekeen istorioa dirudi, baina aste honetan Estatu espainolean jazotzen diren desjabetzeen tragedia hedabideen portada bilakatu da. Burua galdu duen sistema ekonomiko eta sozial baten beste kontakizun bat dugu Berangoko Kukullaga baserrian gertatu dena. Dakizuenez, aitite-amama bikote batek 2006an 25.000 euroko kreditua eskatu zuen, dirua berehala ematen duten banku ikusezin horietariko batean. Maileguaren baldintza latzak direla eta, agureak baserria galtzeko zorian egon dira, desjabetze mekanismoa abian baitzegoen. Zorionez, auzia bertan behera geratu da oraingoz, Berangoko Udala baserriaren kargu egingo baita, bikoteari ustiaketaren eskubidea emanez.

Ez da adibide bakarra Euskal Herrian, eta gutxika egunkarien «ekonomia» ataletik «gertaeren» atalera mugitzen ari diren berriak dira desjabetzeak. Espainiako epaitegietan aurkeztutako desjabetze prozesuek marka historikoa lortu zuten urtearen bigarren hiruhilekoan, 16.464 izateraino heldu baitziren, igaro urtean baino %21,2 gehiago, alajaina.

Kukullaga eta desjabetzearen tragedia hori orain dela 75 urte hasitako drama baten azkenengo kapitulua besterik ez da. Espainiar Gerra Zibilarekin batera, Jose Luis Arrese bezalako arkitekto falangistek gizartea eraldatzeko borondate finkoa erakutsi zuten: maizterrez osaturiko 1940ko gizarte hori jabeen gizarte bilakatzeko asmo garbia izan zuen Francoren erregimenak, jabetza bat bere gain hartzen zuen pertsona «arduratsuagoa» zelakoan, hots, kontrolatzeko errazagoa.

Ez nabil hemen jabegoaren edo alokairuaren ereduen artean erabakitzeko eskatzen; hamaika etxebizitza-eredu daude aukeran, gezurra badirudi ere. Hurrengo astelehenean bertan, urriaren 17an, Donostiako CRAJ aretoan, Etxebiz-Hitza izeneko plataformaren eskutik bestelako etxebizitza eredu bat aurkitzeko beta izango dugu, Kataluniatik datorkigun Sostre-Civic ekimena aurkeztuko digutelarik.

Etxebiz-Hitza plataforma hainbat eragile sozialek eratu dute eta eztabaida eta ikerketarako foro bat dugu; sindikatuak (EHNE, LAB, STEE/EILAS) edota etxebizitzaren afera bere gain hartu duten herritar erakundeak topa ditzakegu (Kepasakonlakasa) bertan.

Beste alde batetik, beren proiektua aurkezteko asmoz ekarri duten Sostre-Civic ekimenak oinarritzat hartzen du ipar Europatik datorren «andel» (danieraz «konpartitu») sistema. Erabilera Kooperatiboan oinarritutako etxebizitza eredu hau luze erabili da Eskandinavian eta Latinoamerikan, eta Katalunian hartu zuen indarra, nahiz eta krisiak Cerdanyolan egin beharreko ekimena zapuztu, edo gutxienez atzeratu.

Proposatutako sistema honetan, eroslea kooperatiba baten parte bilakatzen da, baina etxebizitza erabiltzeko eskubidea besterik ez du irabaziko. Ordainetan, oso prezio murriztu batean erabili ahalko du etxebizitza, baina ezingo du, inolaz ere ez, etxe hori espekulazioaren zikloan sartu. Hori da ohiko kooperatiben aldean egon daitekeen desberdintasunik handiena; horiek, berez, etxebizitza jabego klasikoa indartzen baitute.

Planteamendu arazo bat, jakina. Nolatan ez naiz izango, baina, nire etxearen jaun eta jabe? Jabegoaren sistema hain dago gure nortasun kolektiboan errotua, ze bizi dugun lurrikara ekonomiko honek soilik astin ditzakeen aurreko belaunaldiek lagatako dogma eta aurreiritziak.

Sostre-Civic plataformak honako tratu hau proposatzen digu, 50 urterako egungo hipoteken aurrean: 6.000 edo 12.000 euro inguruko gordailua eman ondoren, eta 300tik 700 eurora bitarteko kuota ordaindu eta gero, etxea erabiltzeko eskubidea eskuratuko duzu. Alokairu merke bat? Bai, baina ez; jabegoa ez da hirugarren pertsona baten esku geratuko, zeu izango zara parte, biztanle moduan, jabegoaren egituran.

Baina hortxe geldituko da, espekulaziotik at. Eta ezin izango duzu ez saldu, ez azpialokatu. Zure oinordekoei erabilera-eskubidea trasmititzeko aukera izango duzu, ordea. Eta hobe da erabilera eskubide hori, 75 urterako hipoteka baino.

Ibai Gandiaga Pérez de Albéniz
Gaur8-ko erredakzioan orraztua. © Baigorri Argitaletxea

Zaramari kolektiboa osatzen duten Gorka Rodriguez eta Maria Aranarekin bildu naiz arkitektura, jasangarritasuna eta gizartea uztartzen duen proiektu bitxi honetaz gehiago jakiteko asmoz. Zuzendu diedan lehenengo galdera ildo horretatik dator: «Zuen lana arkitektura eta gizartearen arteko eragile bilakatzean datza, ez al da hala?».

Beraien erantzuna ikusita, bete-betean asmatu dudala esango nuke. Bilboko Alondegian burutu berri duten Hiriplay ekimenak ere bide hori jorratzen duela argi dago; pasa den asteburuan zehar, neska-mutilei zuzendutako tailerrak burutu dituzte, hirigintza helburu eta bideo-jokoak aitzakia. «SimCity» bideo-joko ezaguna bitarteko, Zaramarikoek gaztetxoei hainbat balore erakusteko saiakera egin zuten, eta, bide batez, gure bizitzetan hiri jasangarri baten diseinuak izan dezakeen garrantziari buruz hausnartu. Alondegian bizitako abenturak kontatzen ari diren bitartean, atoan heltzen zait bigarren galdera: «Zer da, bada, hiri jasangarri bat?». Mariak, arkitektoa, inolako zalantza izpirik gabe erantzun du: «Hiri jasangarria hiri osasuntsua da, alderdi guztietan, ez bakarrik ekologikoan edo eraginkortasunari dagokionez. Logikak agintzen duen hiria da».

Alondegian burututako ekimenean, gazteen esku gelditu zen beraientzako eredugarria izan daitekeen hiriaren diseinua burutzea, ditxosozko bideo-jokoa lagun zutela. Nahiz eta egun energiaren kontsumoa eta garraioaren garrantzia hitzetik hortzera topatu, hiri-diseinua bezalako berebiziko esparruek ez dute behar besteko garrantzirik izaten; hor zegoen, hortaz, ariketa jostagarri honen xedea.

Zaramari taldearen izena «zarama» izenaren eta «ari» aditzaren loturatik eratorritakoa da; bi partaideen buruan, txikitatik, gauza zaharrak besterik gabe zaborrera botatzerik ez da kabitzen. Umeekin egindako bestelako ekimen batetan, HiriTrash deitua, umeek birziklaturiko kartoiekin eraiki zituzten eraikin idealen maketak, gerora bildu eta hiri propioa sortuz. Materialen berrerabilpena, arkitektura sormena eta hiriaren egituraren kontzeptuak uztartzeko modu polita bide batez.

Hurrengo galdera tupustean datorkit ahora: «Zein da, zuen ustez, hiriaren diseinuan zabortzat har daitekeena?». Berriro ere, erantzuna irmotasun berdintsuarekin iritsi da: «Erantzuna zure galderan dago. Zaborra hiriaren diseinu bera da». Gorkak harago jotzen du: «Bizi dugun gaindimentsionatutako hiri superkapitalista honetan, kontsumorako planifikatutako hiri honetan, diseinu gehiegi dago, baina kontsumoarekin harremana besterik ez du sustatzen».

Pare bat adibide eman dizkidate: Kukutza gaztetxeari buruz jardun gara, bai eta Zorrozaurren burutzen ari den ZWAP ekimenari buruz. Bilbo Zaharrean sortu berri den Espacio Plazari buruz ere aritu gara. Horiek denek ezaugarri bat dute komunean: ez dute espazioaren erabilera merkerik burutuko.

Ibai Gandiaga Pérez de Albéniz
Gaur8-ko erredakzioan orraztua. © Baigorri Argitaletxea

Aurrekoan, frontoiei buruzko hausnarketa polit bat irakurri nuen LHAB blogean. Zera zioen: «Frontoia herriko plazaren gehigarri bihurtzen da, bere azalera bikoizten du, eguraldi txarretik babestuz». Artikulua laguntzen zuen irudian babes ofizialeko etxebizitzen zozketa baten argazkia ikus zitekeen. Ez da hori frontoiek jasaten duten erabilera aldaketa bakarra: herri bazkariak, kontzertuak, merkatuak, erakusketak, umeen jolasak, aterpea, babesa, biltzeko tokia…

Tipologia anitzeko frontoiak ditugu ikusgai mundu osoan zehar, baina gaurkoan bat ekarri nahi nuke plazara bereziki: Bizkaia frontoia, Bilboko Udalak eta Bizkaiko Foru Aldundiak harri bitxitzat dutena, hain zuzen ere. Proiektuak frontoien tipologiaren berrikuspen bat nabarmentzen du, Azkoitiko Oteiza frontoiek edo Debako Aldats frontoiak markatutako ildo beretik.

Frontoiek arkitektoen oso gustuko gaia azaleratzen dute: espazioak nola sortu. Peiokeria, diozue? Espazioak berez osotzen direla eta ez direla zertan «sortu» behar? Ez dut uste horren erraza denik.

Hasteko, horma behar da. Hor hasten da gizakiaren eta naturaren arteko lehendabiziko gatazka. Herrietan, beharrezko tamaina, geometria eta iraunkortasuna izango zituzten hormak elizen murruetan besterik ez zituzten topatuko. Eliza eta frontoia, horra plazaren hasiera.

Herria eta arkitektura, beraz, lotuta egongo dira leku jakin horretan, baserriaren tipologian familia eta arkitektura lotuta dauden bezala.

Luis Peña Gancheguik Gasteizen eta Donostian proiektatutako frontoietan, herriaren eta hirigintzaren uztarketa hori zuen xede. Hain zuzen ere, Gasteizeko Foruen plazako proiektuaren kasuan, herri kirolen gorazarre ideologikoa egiten zeneko garai batean errotzen da proiektua.

Azkoitiko frontoiek, Carlos Lopez Ceballos arkitektoaren eta Anton Mendizabal eskultorearen elkarlana, ildo beretik jotzen badute ere, eraikin bakana -eta ikusgarria- lortzeko desioa hiri bilbearen baitan txertatzekoa baino askoz handiagoa da. Frontoien ideiaren muinean barneko espazio propio bat sortzeko desioa dago, Euskal Herriko lurralde guztiak adieraziko dituzten sei frontoi txikien batuketa zorabiotsuaren bitartez.

Bizkaia frontoian, Javier eta David Gastonek eta Marcelo Ruizek aurkeztutako proiektuak herriaren eskala hiriaren eskalagatik aldatzen du; jada ez da bilatuko hiri bilbe trinko batekin loturarik (alde zaharretan gertatu ohi bezala), baizik eta Miribilla bezalako Bilboko auzo berri eta «txepel» batekin oreka formala bilatuko da.

Horrela ba, frontoiak ez du tokiz kanpoko keinurik erakutsiko, eta, formalki, oreka mantenduko du, umiltasunez eta inguruarekiko errespetuz. Materialaren aukeraketak soilik egingo du ikusgarri urrunetik ikus daitekeen harri beltzezko bolumentzarra. Gogor, indartsu agertuko da Bilboko hegoaldeko sarreran, baina sekula ez harroputz.

Bolumen izugarri hori modulatze aldera, arkitekturan mendeetan zehar erabilitako baliabide batez baliatu dira arkitektoak: oinalde edo zokalo bat eratu dute, lurrarekin trantsizioa leuntzeko eta bolumenaren eskala modu egokian txertatzeko. Goi partean, aldiz, estalkia desagertzen da, eta harri beltz izugarri horretan koska batzuk besterik ez dira ikusten, barneko trinketaren eta frontoiaren argizuloak, hain zuzen ere.

Argizulo horiek ematen diote fatxadari, nire ustez, duen potentzia: argizuloek harri beltzarekin egindako kontrasteak harri betea harri huts bilakatzen du. Donostiako Kursaal jauregiak bezala, eguna bukatu heinean Bizkaia frontoiak ere barneko espazioak sortutako argia kanpora ateratzen du, hutsaren eta betearen arteko elkarrizketa sortuz.

Elkarrizketa hori, tamalez, bakarrizketa bat da, bai behintzat frontoi tradizionalekin alderatuta; frontoi tradizionalek herrietan zuten txertatzeko modua plangintza modernoen erruz -edo esker, beste zenbaiten ustez- desagertu egin da, bere buruari so egiten dioten eraikin bakartiak lagaz.

Ibai Gandiaga Pérez de Albéniz
Gaur8-ko erredakzioan orraztua. © Baigorri Argitaletxea

Egunotan, hondamendien inguruan -politikoak, militarrak edota naturalak- aritu gara etengabe. Maiz entzun ditut, egunotan ere bai, egia borobila diren hitzok: lurrikarek ez dute inor hiltzen, eraikinak dira jendea hiltzearen arduradunak. Hondamendi naturalek arkitekturaren funtzio primarioa erasotzen dute: dagoena desegiten dute, eta berriro ekin behar diogu eraikitze lanari; tokia New Orleans, Port-au-Prince, Sichuan, Kobe edo Sendai deitu, emaitza beti da berdina.

Ikuspegi asko har daitezke Japonian gertatu dena aztertzeko; japoniarren eraikinen teknologiak txunditu gaitzake, eraikinok 9,0 graduko lurrikara bat jasan baitute. Zinez ikusgarriak dira atzera eta aurrera mugitzen diren etxe orratzak eta eraikinak agertzen diren bideoak, Toyo Ito arkitektoak sinatutako Sendaiko mediateka ospetsuarena kasu. Filmaketa horiek ikusita, Japoniako lurrikaren kontrako legedia munduko zorrotzena dela agerian geratzen da.

Lurrikarek bi mugimendu eragiten dituzte eraikinen egituran: aurrera eta atzera jotzen duen mugimendu bat, eta gora eta behera egiten duen beste bat. Egituren kalkuluan, ingeniari eta arkitektoek eraikinaren zurruntasun globala hartzen dute kontuan. Zenbat eta zurrunago, are eta okerrago kanpoko energia zurgatzeko.

Hobeto uler dezazuen, eguneroko adibide bat: ume baten hezurrak ez daude gogortuta oraindik, baina malguak dira. Aldiz, helduon hezurrak, gogorrak badira ere, hauskorrak izaten dira arrazoi horrexegatik. Ondorioa: ume baten hezurrek energia asko zurgatu ahalko dute, nahiz eta ez izan helduon hezurrak bezain gogorrak.

Japoniako etxe orratzekin antzeko zerbait jazo da; eraikinek, zimenduetan, material malguz egindako zapatak zituzten, eta pieza horien bitartez ekidin ahal izan dituzte atzera-aurrerako eta gora-beherako mugimenduak lurrikarak sortutako energia pieza malgu horietan sakabanatzen zen bitartean. Zurruntasun horri malgutasuna eransten ez zaionean, iaz Haitin edo 2008an Txinan izandako lurrikarek eragindako hondamendia gertatzen da eraikinei dagokionez.

Badira Japoniako hondamenditik atera daitezkeen bestelako irakasgaiak ere. Uraren Nazioarteko Eguna ospatu dugula gogoratuz, ordea, kostaldean etengabe eraikitzen ari garen gizartea garela ere azter dezakegu: gizateriaren erdia baino gehiago hiri-guneetan bizi da, eta kostaldeak dira, hein handi batean, populazio kopuru handienak biltzen dituzten lur eremuak. Tsunami baten aurrean arazoak egon daitezke, baina ur hornidura gabeziak are eta arazo larriagoa suposatzen du, ezbairik gabe.

Hondamendien ondorioez ere hitz egin dezakegu. Haitiko errefuxiatu baten eta Sendaiko baten artean ezberdintasunak izanagatik, denek behar dute gauza bera: hasierako babesa, merkea, eraikitzeko erraza eta gizaki baten oinarrizko premiak aseko dituena. Hor topa ditzakegu Shigeru Ban bezalako arkitektoak, mundu mailan ezaguna dena larrialdi eremuetan aldi baterako soluzio arkitektonikoak ezartzeagatik. Bere obren artean oihartzun handiko zenbait topa daitezke, hala nola Hannover Expo 2000 erakusketarako egindako Japoniako pabilioia, edo Pompidou-Metz zentroa, Frantzian.

Banek hainbat hondamenditan hartu du parte azken urteotan: Haitiko lurrikaran, Thailandiako tsunamian… Horietan irtenbide oso originala planteatu du: kartoizko egiturak -hodiak eta xaflak- ditu lanabes, baita garagardo botilak gordetzeko erabiltzen diren plastikozko kutxak ere. Sutearen kontrako tratamendu bat erantsiz -kartoia da, gogora dezagun-, kartoi hodiek errefuxiatuen kanpin dendaren oinarrizko egitura osatuko dute.

Haitin, Banek Dominikar Errepublikako arkitektura ikasleak izan zituen kide egitura horiek muntatzeko. Japoniako hondamendiaren kasuan, non errefuxiatuak kirol instalazioetan sartu ahal izan dituzten, Banek familien arteko intimitatea bermatzeko tabike edo trenkada sistema bat jarri du hiritarren esku. Bere web orrialdean dirua biltzen ari da, egitura horiek banatu ahal izateko.

Ibai Gandiaga Pérez de Albéniz
Gaur8-ko erredakzioan orraztua. © Baigorri Argitaletxea