Lagun batek bart Interneteko zirrikituetan jasotako berri bat kontatu zidan: «ba al dakizu zer den “moron” hitza ingelesez?». Gaztaroko abesti baten titulua gogorarazi zidan hitzak. «Bai, ergela, tontoa, ezta?». Antza Moron awards, edo «Ergel saria» delako bat arkitekturaren txepelkeriak epaitzen zebilen mundu digitalean.
Aspaldi, musika elektronikoa gure bizitzan modu masiboan sartu zen garai hartan, «sample» terminoa hitzetik hortzera erabiltzen hasi ginen. Orduantxe, arkitektura sanpleatua izan zitekeenaz pentsatzen hasi ginen batzuk. Gerra ondoko auzoetan murgilduz gero, sanple ugari topatu ditzakegu, bai Bidebietan, bai Txantrean, Otxarkoagan, San Inazion, edo beste edonon ugaldu ziren Etxebizitza Ministerio espainolak sustatutako proiektu sozialetan.
Hiriak hirien barnean. Matriuska panpinen moduan agertzen zaizkigu hiriaren aldeak, batzutan bata bestearen barruan sartuta, sarri elkarren alboan, edo, besterik gabe, elkarri bizkarra emanez.
Bilboko Txurdinaga auzoan panpina horien sartu-irtenak ikusi ditugu azkeneko hilabeteotan, gizarte-bazterketa egoeran dauden pertsonentzako arreta zerbitzu baten kokapena dela-eta. Zentroari emandako izena Onartu izan bazen ere, aditzaren etimologia ez da nonbait aintzakotzat hartu; izan ere, auzoko bizilagunen alde batek zentroaren kontra egin baitu, sutsuki gainera. Udalak, azkenik, amore eman du eta zentroaren sustatzaile zen Bizitegi elkarteari proiektua bertan behera uzteko agindu dio. Tartean, auzokide talde batek antolatutako manifestaldi bat, alkatearen zorioneko adierazpen batzuk, eta muturreko-eskuindar kutsua zekarten jarrerak izan ditugu.
Euliek, diotenez, 15 bat eguneko bizia dute, behin larba egoeratik atera eta gero. Zenbat denboraz egongo da gainera datorkion eskura begira, bere patua jada erabakita dela jakin gabe?
Gure 90 urte inguruko bizi itxaropenarekin konparatuz, euliak egun eta erdi batez ikusten du txikitu behar duen eskua gutxika hurbiltzen. Euliak bezalakoak al gara? Agian zuhurtasunez jokatzea ez da egun baliogarritzat jotzen. Airean duguna mehatxuzko eskua edo supergizon salbatzaileak diren asmatzea ez da erraza.
Hamarkada berria aurrean dugun honetan, mende berriko lehenengo hamar urteek bazterretan utzitako gauza onak eta txarrak zenbatzeko momentua heldu dela iruditzen zait. Arkitekturaren estiloen bilakaerak kontu handiz aztertuko dituzten adituei lagatzea hobe bada ere, hamarkada berri honek gauza bat ekarri digu, arkitekturarekiko ondorio larriekin gainera: nazioarteko banku sistema kapitalistaren porrota. Pot egin duten herrialde askoren artean, barne produktu gordinaren ehuneko handia eraikuntzara bideratua zuten mordoa dago, Dubai kasu. Horra non agertzen zaigun Arkitektura antzezle den tragikomedia.
Goizean irratia piztu dut, kafeak begiko makarrak kentzen dizkidan bitartean entretenimendu baten bila. «Oscar Niemeyer arkitektoak 102 urte bete ditu gaur». Redios! Egia izango al da?
Inoiz egon ez zaren hiri edota toki batera txango bat planeatzen zaude. Bi aukera daude; liburu dendak betetzen dituzten bidaia gida horietako bati kasu egin, edo aldiz zure burua nahita galdu. Balizko bidaiari horrek, aukera bat edo beste egiterakoan, hiriaren pertzepzio ezberdina jasoko du.
Zu ere hemendik? Ez kezkatu. Egon lasai. Arkitekturari buruz hitz egin nahi dizugu, eta horrek pertsona askori nolabaiteko itolarri bat sorrarazten die. Etorri gurekin, eta azkeneko hamarkadetan gure gizarteak izan duen aldaketaren berri emango dizugu, joan den mendearen isla izan zen arkitektoaren eskutik. Arkitekto estatubatuar bat dugu gure pertsonaia; izan ere, onerako edo txarrerako, XX. mendea amerikarra izan zen. Gure protagonista Frank Lloyd Wright arkitekto handia dugu, baina bera arreta-zentroa den pastoralean beste hainbeste aktore ikusiko ditugu. Ez gara, aitzitik, hutsalkerietan eroriko. Ez duzu hemen azaleko hausnarketarik topatuko, ezta argazki zaharretan agertzen diren etxebizitzen deskribapen akademikorik ere. Arkitekturak gure bizitzan izugarrizko eragina duen bezala, bizimodu horren isla izateko gaitasuna du. Horrela bada, XIX. mendearen erdialdetik XX. mendeko 60ko hamarkadarainoko bidaia egitera gonbidatzen zaitugu; hau da, Wright jaio zenetik hil zen arteko bidaia egitera.
Adreiluaren gorakadaren hautsa jada ez da harrotzen. Begi bistakoa ostera ere ikusteko kapazak gara, eta azken hogei urteotan egindako txikizio urbanistikoak inoiz baino nabarmenagoak dira. Kostaldea izan da prozesu horren biktima nagusia, eta ez bakarrik Euskadiko kostaldean, aurten Greenpeaceko “Destrucción a toda costa” txostenak erakutsi duen bezala. Batzuk eredu anglosaxoiez hitz egiten dute, lurraldean hedatzen den dentsitate ultra-baxuko hirigintza izendatu nahian. Beste batzuk ez dute eredu bat bera ere ikusten, aseezina den sustatzaileen logika hotza baizik. Hazkundea, beste inongo arrazoirik gabe.
Hurrengo azaroaren 26an Luis Peña Gancheguiri buruzko jardunaldi bat burutuko da Donostiako Arkitektura Eskolan. Urteurrena oraindik ere ospatzeke delarik, euskal arkitekturaren aitzindariaren inguruko hitzaldiak, eztabaidak eta orokorrean 1926an Oñatin sortutako jenioaren inguruko hausnarketak burutuko dira.
Ekimenak abian dira jada. «Kolektibolektibo» irakasle eta ikasle taldeak zazpi metroko Vista Alegre dorrearen erreprodukzio bat eraiki zuen duela pare bat aste Donostiako arkitektura eskolako liburutegiaren erdi-erdian. Eraikin ikusgarri hori (pena merezi du benetan bisitak) porexpan bloke txikiekin eraikia izan da, Peñaren ondarearen zordun diren ikasleen beraien eskutik. Despistatuentzat, aipatu beharra dago Luis Peña Ganchegui arkitektura Bartzelonako eskolatik Donostiara ekarri zuen maisua izan zela, Mugimendu Modernoa gerra ondorengo testuinguru sozio-ekonomiko latzean duintasunez eta lanbidearen ezagutza paregabez ezarriz. Bere obrarik famatuenak harrian zirtzilatuak daude, gure egunerokotasuna modu isilean irudikatuz.
